Kryteria historyczne

Dla historyka Biblia to źródło historyczne. Źródła poddaje się krytyce. To nie znaczy, że historyk mówi co mu się w danym źródle nie podoba. Większość historyków utrzymuje ciepłe stosunki ze źródłami historycznymi. Krytyka historyczna to sprawdzenie zgodności źródła z określonymi kryteriami. Do źródeł pisanych stosujemy trzy podstawowe kryteria: kontekstu historycznego, niezależnej atestacji oraz interesu autora. O co chodzi?


Kryterium niezależnej atestacji / wielokrotnego poświadczenia

Chodzi o to, czy informacja występuje w wielu niezależnych od siebie źródłach. To jest kryterium pozytywne. Jeżeli jakaś informacja występuje w kilku niezależnych od siebie źródłach to prawdopodobnie jest prawdziwa. Jeżeli jednak występuje tylko w jednym źródle to jeszcze nie znaczy, że jest fałszywa. UWAGA: to że jakaś informacja występuje w kilku dokumentach lub utworach to nie znaczy, że pochodzi z różnych źródeł; mogła być przepisana z jednego źródła.

Np. na pytanie “Czy Jezus istniał?” możemy odpowiedzieć, że najprawdopodobniej tak, ponieważ świadczą o tym niezależne od siebie źródła (źródło Marka, Łukasza, Jana, listy Pawła, Józef Flawiusz, tzw. źródło Q, i inne).

Inne przykłady informacji spełniających kryterium wielokrotnego poświadczenia:

  • Jezus był żydem, żydowskim wędrownym kaznodzieją, który głosił apokaliptyczną naukę o zbliżającym się Królestwie Bożym.
  • Jan Chrzciciel był wędrownym ascetycznym kaznodzieją, który głosił naukę apokaliptyczną i udzielał chrztu na odpuszczenie grzechów.
  • Jezus został ochrzczony przez Jana Chrzciciela.
  • Jezus nauczał w przypowieściach.
  • Jezus został skazany na śmierć przez rzymskiego urzędnika Piłata i ukrzyżowany.
  • Jezus miał ścisłą grupę uczniów podążających za nim.
  • Jezus umarł na krzyżu

Kryterium zgodności z kontekstem historycznym

Sprawdzamy czy dana informacja pasuje do kontekstu historycznego danego miejsca i epoki. Jest to kryterium wykluczające. Jeżeli jakaś informacja nie pasuje do kontekstu (Krzyżacy używają telefonów komórkowych do wezwania posiłków w trakcie bitwy) to ta informacja najprawdopodobniej nie jest prawdziwa. Jeżeli jednak pasuje do kontekstu to jeszcze nie znaczy, że na pewno jest prawdziwa.

Przykłady informacji nie pasujących do kontekstu historycznego.

  • Spis ludności, przez który Józef wraz z rodziną mieliby się udać do Betlejem nie pasuje do kontekstu historycznego, bo podróżowanie do miejsca narodzin przodka sprzed kilkuset lat po to, żeby dać się spisać to absurdalny pomysł, który rozłożyłby całą rzymską ekonomię na łopatki. Ta informacja jest najprawdopodobniej fałszywa.
  • Rozmowa Jezusa z Nikodemem J 3, 1-21 – sedno rozmowy opiera się na dwuznaczności terminu ánōthen (ἄνωθεν), który może znaczyć „od góry” albo „na nowo / jeszcze raz”. Jezus mówi Nikodemowi, że musi się narodzić ἄνωθεν i ma na myśli „od góry” a Nikodem nie rozumie w pierwszym momencie o co chodzi i dopytuje jak ma się narodzić „jeszcze raz”. Ta dwuznaczność występuje tylko w języku greckim a językiem ojczystym Jezusa był aramejski i niezwykle mało prawdopodobne by znał grekę na tyle dobrze, by prowadzić takie rozmowy a nawet gdyby znał to językiem ojczystym Nikodema tak samo był aramejski i nie ma powodu przypuszczać, że toczyliby rozmowę po grecku. To jest bardzo wyraźnie konstrukcja literacka a nie zapis prawdziwej rozmowy.
  • Tak zwane Listy Pasterskie Pawła (1-2 Tm, Tt) nie mogą być naprawdę listami Pawła bo opisywane nich realia (biskupi i hierarchia w kościołach) nie istniały za życia Pawła.
  • Rzeź niewiniątek przez Heroda (Mt 2,16–18). Brak jakiejkolwiek wzmianki o tym wydarzeniu w źródłach żydowskich i rzymskich (m.in. u Józefa Flawiusza, który opisał wiele okrucieństw Heroda). Jednocześnie jest to kopia opowieści o rzezi dzieci Izraelitów w niewoli egipskiej która pasuje do koncepcji autora ewangelii Mateusza, który ukazuje Jezusa jako SuperMojżesza.
  • Opisy procesu Jezusa, zwłaszcza według opisu w Ewangelii Jana.

Kryterium interesu (albo sprzeczności interesu albo zakłopotania)

Sprawdzamy czy podanie danej informacji jest zgodne czy też sprzeczne z interesem autora tekstu albo osoby, która go kopiowała lub czy była w jakiś sposób wstydliwa. Np. Załóżmy, że jestem oskarżony o podpalenie jakiegoś domu i w sądzie zeznaje moja mama. Jeżeli zezna, że to nie ja podpaliłem dom to jej zeznanie jest mało wartościowe, bo w jej interesie leży troska o mnie. Jeżeli jednak zezna, że to ja jestem podpalaczem, to jej zeznanie będzie bardzo wartościowe, bo stoi w sprzeczności z jej własnym interesem i wprawia ją w zakłopotanie. Jest to także kryterium pozytywne czyli jeżeli dana informacja spełnia to kryterium to najprawdopodobniej jest prawdziwa ale jeżeli go nie spełnia to jeszcze nie znaczy, że nie jest prawdziwa.

Np. Informacja o tym, że Jezus został ochrzczony przez Jana Chrzciciela jest najprawdopodobniej prawdziwa, ponieważ w kulturze starożytnej to najczęściej ktoś ważniejszy chrzcił kogoś mniej ważnego. Jest to więc informacja sprzeczna z interesem autorów ewangelii, będących wyznawcami Jezusa.

Inne przykłady

  • Uczniowie Jezusa uciekli i zawiedli go w godzinie próby
  • Jezus nie znał dokładnej daty końca czasów Mk 13, 30-32 „Zaprawdę, powiadam wam: Nie przeminie to pokolenie, aż się to wszystko stanie. Niebo i ziemia przeminą, ale słowa moje nie przeminą. Lecz o dniu owym lub godzinie nikt nie wie, ani aniołowie w niebie, ani Syn, tylko Ojciec.” – Tą informację trudno pogodzić z późniejszymi poglądami uczniów Jezusa o Trójcy, oraz z wizją Jezusa jako przedwiecznego wszechwiedzącego Logosu z Ewangelii Jana.
  • Rodzina Jezusa uznaje Go za obłąkanego Mk 3,21
  • Jezus został zdradzony przez jednego z własnych uczniów
  • Jezusa uśmiercono w sposób upokarzający, zarezerwowany dla zbiegłych niewolników i buntowników przeciwko władzy rzymskiej
  • Jezusa zabili Rzymianie
  • Kobiety jako pierwsze świadkinie zmartwychwstania
  • Jezus w duchu apokaliptycznym zapowiada uczniom, że „zasiądą na dwunastu tronach” i będą wraz z nim rządzić. Wśród tych dwunastu jest Judasz. Mt 19, 28.
  • Ostatnie słowa Jezusa na krzyżu w Mk i Mt

Jeżeli daną informację spełniającą to kryterium da się prześledzić w kilku kolejnych źródłach następujących po sobie w czasie to widać tendencję do korekty tej informacji tak aby bardziej pasowała do interesu autorów kolejnych źródeł (lub ich kopistów).

Przykłady do prześledzenia:


Podczas pracy nad źródłem sprawdzamy każdą informację pod kątem wszystkich kryteriów. Im więcej zostaje spełnionych tym bardziej prawdopodobne, że dana informacja jest prawdziwa.

Zauważyliście pewnie, że bardzo często używam słowa “najprawdopodobniej”. To dlatego, że historyk ustala najbardziej prawdopodobną wersję wydarzeń z przeszłości na podstawie źródeł. Pewności nie mamy.

Poza tym warto też wspomnieć, że w przeciwieństwie to spojrzenia religijnego dla historyka Biblia nie jest jednolitym dziełem zainspirowanym przez jednego autora z jednym motywem przewodnim. Dla historyków Biblia to zbiór różnych źródeł powstałych w różnych miejscach w różnych czasach w różnych celach.