Listy Pawła
1 Kor 9,5 „Czyż nie wolno nam zabierać ze sobą niewiasty – siostry, jak to czynią inni apostołowie i bracia Pana, i Kefas?”
Ga 1,19 „Spośród zaś apostołów nie widziałem żadnego poza Jakubem, bratem Pana.”
Ewangelia Marka
Mk 3,31-32 „Tymczasem nadeszli Jego matka i bracia, i stojąc na dworze, posłali po Niego, aby Go przywołać. A tłum siedział wokół Niego, gdy Mu powiedzieli: «Oto Twoja matka i bracia na dworze szukają Ciebie».”
Mk 6,3 „Czyż nie jest to cieśla, syn Maryi, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie żyją tu u nas także Jego siostry?”
Dzieje Apostolskie
Dz 1,14 „Wszyscy oni trwali jednomyślnie na modlitwie razem z niewiastami, z Maryją, Matką Jezusa, i z braćmi Jego.”
Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, 20.9.1 (Antiquitates XX, 9,1)
„Ananos skorzystał z tego, że Festus nie żył, a Albinus był jeszcze w drodze, i zwołał sanhedryn. Postawił przed nim Jakuba, brata Jezusa zwanego Chrystusem, i niektórych innych, oskarżył ich o łamanie Prawa i kazał ich ukamienować.”
Ewangelia Jana
J 2,12 „Następnie udał się do Kafarnaum razem ze swoją matką, braćmi i uczniami, i tam pozostali kilka dni.”
J 7,3-5 „Rzekli więc do Niego Jego bracia: «Odejdź stąd i udaj się do Judei, aby i Twoi uczniowie zobaczyli dzieła, których dokonujesz. Nikt bowiem nie czyni nic w ukryciu, jeżeli chce się publicznie ujawnić. Skoro czynisz takie rzeczy, okaż się światu!» Bo nawet Jego bracia nie wierzyli w Niego.”
Opowieści o rodzinie Jezusa w Ewangelii Marka
Rozdział 3:
20 Potem przyszedł do domu, a tłum znów się zbierał, tak, że nawet posilić się nie mogli.
21 Gdy to posłyszeli Jego bliscy, wybrali się, żeby Go powstrzymać. Mówiono bowiem: «Odszedł od zmysłów».
[…]
31 Tymczasem nadeszła Jego Matka i bracia i stojąc na dworze, posłali po Niego, aby Go przywołać.
32 Właśnie tłum ludzi siedział wokół Niego, gdy Mu powiedzieli: «Oto Twoja Matka i bracia na dworze pytają się o Ciebie».
33 Odpowiedział im: «Któż jest moją matką i [którzy] są braćmi?»
34 I spoglądając na siedzących dokoła Niego rzekł: «Oto moja matka i moi bracia.
35 Bo kto pełni wolę Bożą, ten Mi jest bratem, siostrą i matką».
Rozdział 6:
1 Wyszedł stamtąd i przyszedł do swego rodzinnego miasta. A towarzyszyli Mu Jego uczniowie.
2 Gdy nadszedł szabat, zaczął nauczać w synagodze; a wielu, przysłuchując się, pytało ze zdziwieniem: «Skąd On to ma? I co za mądrość, która Mu jest dana? I takie cuda dzieją się przez Jego ręce!
3 Czy nie jest to cieśla, syn Maryi, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie żyją tu u nas także Jego siostry?» I powątpiewali o Nim.
4 A Jezus mówił im: «Tylko w swojej ojczyźnie, wśród swoich krewnych i w swoim domu może być prorok tak lekceważony».
5 I nie mógł tam zdziałać żadnego cudu, jedynie na kilku chorych położył ręce i uzdrowił ich.
6 Dziwił się też ich niedowiarstwu. Potem obchodził okoliczne wsie i nauczał.
Przekazy o rodzeństwie Jezusa można podzielić na dwie kategorie.
W pierwszej, widocznej w Ewangelii Marka, rodzina Jezusa nie jest zachwycona tym, że stał się wędrownym nauczycielem. Widzimy to w przytoczonym wyżej rozdziale 3.
W opowieściach drugiej kategorii, późniejszych i zdecydowanie bardziej rozpowszechnionych, bracia Jezusa (Jakub i Juda) są bardzo ważnymi figurami we wczesnym ruchu chrześcijańskim.
Najbardziej znanym bratem Jezusa (według katolicyzmu kuzynem) był Jakub, który najprawdopodobniej został jednym z przywódców chrześcijan bezpośrednio po śmierci Jezusa, o czym wiemy między innymi z Dziejów Apostolskich, listów Pawła oraz pism autorów wczesnochrześcijańskich. Niektóre wczesne grupy chrześcijan uznawały Jakuba brata Jezusa za jego prawowitego następcę.
W Nowym Testamencie znajduje się księga pod tytułem „List Św. Jakuba”. Nie jest to list i nie napisał go Jakub brat (ani kuzyn) Jezusa. Autor podał się za Jakuba najprawdopodobniej dlatego, że to imię powszechnie kojarzono z bratem Jezusa, i najprawdopodobniej dlatego ten tekst zyskał popularność i stał się częścią kanonu.
Podobnie jest z „Listem Św. Judy”, którego autor podaje się za brata Jakuba i którego Juda brat (kuzyn) Jakuba i Jezusa również najprawdopodobniej nie napisał (i również nie jest to list).
Juda brat / kuzyn Jakuba i Jezusa?
W 1945 roku dokonano odkrycia wczesnochrześcijańskiego tekstu określanego jako “Koptyjska Ewangelia Tomasza”. Ten tekst to zbiór 114 wypowiedzi Jezusa. Nie ma fabuły, opisu cudownych narodzin w Betlejem, opisu męki, ukrzyżowania i zmartwychwstania. Są tylko powiedzenia poprzedzone wstępem: “To są tajemne słowa, które Jezus żywy wypowiedział, a zapisał je Didymos Judasz Tomasz”. Podobnie jak w przypadku Listu Św. Judy mamy tu sugestię, że księgę napisał ktoś znany, prawdopodobnie brat Jezusa. Żeby jeszcze to wszystko zapętlić, dopiszę, że w powiedzeniu dwunastym tej ewangelii Jezus wyznacza Jakuba swoim następcą, a w trzynastym daje do zrozumienia, że Tomasz jest jego najbardziej wtajemniczonym uczniem.
12 Spytali uczniowie Jezusa: „Wiemy, że odejdziesz od nas; kto będzie naszym przełożonym?” Rzekł im Jezus: „Dokąd poszliście, pójdziecie do Jakuba Sprawiedliwego; niebo i ziemia powstały z jego powodu”.
13 Rzekł Jezus uczniom swoim: „Porównajcie i powiedzcie mi, kogo przypominam?” Powiedział Mu Szymon Piotr: „Jesteś podobny do sprawiedliwego anioła”. Powiedział Mu Mateusz: „Jesteś podobny do człowieka, który miłuje wiedzę i jest rozumny”. Powiedział Mu Tomasz: „Nauczycielu, moje usta nie ujmą zupełnie tego, aby powiedzieć, do kogo jesteś podobny”. Rzekł Jezus: „Ja nie jestem twoim nauczycielem, ponieważ wypiłeś i napoiłeś się ze źródła kipiącego, które ja odmierzyłem”. I wziął go i odwrócił się, i powiedział mu trzy słowa. Gdy zaś Tomasz przyszedł do swych przyjaciół, zapytali go: „Co ci Jezus powiedział?” Rzekł im Tomasz: „Jeśli wam powiem jedno ze słów, które mi powiedział, podniesiecie kamienie, aby rzucić we mnie, a ogień wyjdzie z kamieni, aby was spalić”.
Najciekawsze jest dla mnie jednak to, że słowa „didymos” i „Tomasz” znaczą tyle co „bliźniak” (czyli „Tomasz” to w Nowym Testamencie nie do końca imię, tylko przezwisko, podobnie jak “Piotr”).
Księgę napisał więc „bliźniak Judasz bliźniak”. Istnienie tej księgi świadczy o tym, że prawdopodobnie istniała grupa chrześcijan przekonana o tym, że Jezus miał brata bliźniaka. Tego brata bliźniaka utożsamiano także z apostołem Tomaszem. Jeszcze bardziej dosłownie sugerują to tak zwane „Dzieje Tomasza” – inny wczesnochrześcijański tekst, opisujący misję apostoła Judasza Tomasza (Judasza Bliźniaka) do Indii. W treści tej księgi fizyczne podobieństwo bliźniaków: Jezusa i Judy Tomasza odgrywa ważną rolę w jednym z elementów fabuły (wersy 10-11).
10. I apostoł powstał, i zaczął się modlić oraz mówić w ten sposób:
Panie mój i Boże mój, Ty, który podróżujesz ze swoimi sługami, który prowadzisz i napominasz tych, którzy wierzą w Ciebie, ucieczko i odpoczynku uciśnionych, nadziejo ubogich i wybawco jeńców, lekarzu dusz chorych i zbawco wszelkiego stworzenia, Ty, który dajesz życie światu i umacniasz dusze; Ty znasz rzeczy przyszłe i przez nas dokonujesz ich; Ty, Panie, jesteś Tym, który objawia ukryte tajemnice i ujawnia słowa skryte; Ty, Panie, jesteś Tym, który sadzi dobre drzewo, a z Twoich rąk pochodzą wszystkie dobre uczynki; Ty, Panie, jesteś we wszystkim, przenikasz wszystko, jesteś obecny we wszystkich swoich dziełach i objawiasz się przez ich działanie.
Jezusie Chrystusie, Synu współczucia i doskonały Zbawicielu, Chrystusie, Synu Boga żywego, niezłomna Moc, która obaliła nieprzyjaciela, Głosie, który został usłyszany przez władców i sprawił, że wszystkie ich moce zadrżały, Posłańcu, który zstąpiłeś z wysoka aż do otchłani, Ty, który otworzyłeś bramy i wyprowadziłeś stamtąd tych, którzy przez wiele wieków byli zamknięci w skarbcu ciemności, i ukazałeś im drogę prowadzącą ku górze – błagam Cię, Panie Jezu, i składam Ci prośbę za tych młodych, abyś uczynił dla nich to, co im pomoże, co będzie dla nich stosowne i pożyteczne.
I położył na nich ręce, mówiąc: Niech Pan będzie z wami – i pozostawił ich w tym miejscu, a sam odszedł.
11. A król rozkazał drużbom, by opuścili komnatę weselną; i gdy wszyscy wyszli, a drzwi zostały zamknięte, pan młody podniósł zasłonę komnaty, by przywołać do siebie pannę młodą. I ujrzał Pana Jezusa, mającego postać Judy Tomasza, który rozmawiał z panną młodą – z tym samym, który przed chwilą ich pobłogosławił i odszedł – apostołem. I rzekł do Niego: Czyż nie odszedłeś na oczach wszystkich? Jak więc znajdujesz się tutaj? A Pan odpowiedział mu: Nie jestem Judą, zwanym także Tomaszem, lecz jestem jego Bratem.
Współcześnie chrześcijaństwo stoi na stanowisku, że Jezus był jedynym rodzonym dzieckiem swojej matki. Osoby wspominane w źródłach jako jego rodzeństwo są według chrześcijan albo jego kuzynostwem, albo dziećmi Józefa z poprzedniego małżeństwa. Uzasadnienie to wynika z przekonania, że Maryja pozostawała dziewicą nie tylko przed, ale i po urodzeniu Jezusa, aż do końca swojego życia.
Co do uzasadnienia opartego na dożywotnim dziewictwie Maryi, to podejście historyka z czysto „technicznych” przyczyn uniemożliwia ustalenie, że doszło do cudu (jak urodzenie dziecka przez dziewicę), bo historia jako nauka zajmuje się ustalaniem najbardziej prawdopodobnego przebiegu wydarzeń z przeszłości (B. D. Ehrman: “Nowy Testament: Historyczne wprowadzenie do literatury wczesnochrześcijańskiej”. W-wa, 2014, s. 327-332). Cuda zaś z definicji nie są najbardziej prawdopodobnymi wydarzeniami, jakie mogły mieć miejsce.
John P. Meier – historyk i duchowny katolicki, zajmujący się m. in. badaniami nad Nowym Testamentem – proponuje traktowanie cudów tak, jak innych wydarzeń historycznych, czyli sprawdzenie ich pod kątem kryteriów historycznych, których akurat informacja o dożywotnim dziewictwie nie spełnia.
Profesor Anna Świderkówna, wybitna historyczka i głęboko wierząca chrześcijanka, w książce „Rozmowy o Biblii. Nowy Testament” (polecam gorąco całą serię), pisząc o “tajemnicy Zmartwychwstania” (z kontekstu cytowanego fragmentu wynika, że dotyczy to ogólnie cudownych zjawisk oraz takich, których nie da się badać metodami naukowymi), stwierdza: “Bo tajemnicy się nie dowodzi, można ją tylko przyjąć albo odrzucić.”
W miarę rozwoju narracji dotyczących dziewictwa Maryi, krewnych Jezusa oddzielano od niego na różne sposoby. Najpierw w połowie II w n.e. pojawiła się narracja, w której były to dzieci Józefa z pierwszego małżeństwa. To z kolei było bodźcem do stworzenia opowieści, że poślubiając Maryję, Józef był już starcem, o czym nie ma wzmianki w najstarszych źródłach (Protoewangelia Jakuba, rozdział 9, wers 8 ). Drugim sposobem było tłumaczenie, że wspomniane rodzeństwo to nie rodzeni bracia, ale kuzyni Jezusa, ponieważ Józefa również uznano za świętego, co wiązało się z uznaniem go za żyjącego przez całe życie w czystości, w związku z czym narracja o przyrodnim rodzeństwie zeszła na drugi plan.
Dzisiaj chrześcijaństwo nie jest w tej kwestii zgodne: dla katolicyzmu to kuzyni, dla prawosławia przyrodnie rodzeństwo, większość wyznań protestanckich akceptuje któreś z tych dwóch rozwiązań.
Podsumowanie argumentu o kuzynach (autorem koncepcji o kuzynach jest Hieronim):
„Najważniejsze twierdzenie Hieronima polega na tym, że istnieje szereg fragmentów w Starym Testamencie, w których hebrajskie słowo określające „brata” (ʾāḥ) wyraźnie oznacza nie brata z krwi, lecz kuzyna lub siostrzeńca, co wynika z szerszego kontekstu (np. Septuaginta: Rdz 29,12; 24,48). Rzeczywiście, ani biblijny hebrajski, ani aramejski nie posiadały osobnego słowa na „kuzyna”. Hebrajskie ʾāḥ i aramejski odpowiednik ʾaḥāʾ były często używane do określenia takiej relacji.
W tych fragmentach grecki Stary Testament — tłumacząc dosłownie — naturalnie oddawał ʾāḥ jako adelphos („brat”). I choć wszystko to jest całkowicie poprawne, liczba miejsc w Starym Testamencie, gdzie ʾāḥ bezspornie oznacza kuzyna, jest bardzo niewielka — być może tylko jedno!*
Nie jest więc prawdą, że adelphos jest regularnie używane w greckim Starym Testamencie w znaczeniu „kuzyn”, i takiego równoważenia nie można przyjmować bezkrytycznie.”
J.P. Meier
*1 Krn 23, 22: Eleazar umarł nie mając synów, tylko same córki; synowie Kisza, ich bracia wzięli je za żony.
Podsumowanie kwestii rodzeństwa:
„A zatem, z czysto filologicznego i historycznego punktu widzenia, najbardziej prawdopodobna jest opinia, że bracia i siostry Jezusa byli Jego rodzeństwem. Taka interpretacja tekstów Nowego Testamentu była podtrzymywana przynajmniej przez niektórych pisarzy Kościoła aż do końca IV wieku.”
„A marginal Jew”, vol. 1., s. 225-245
John P. Meier – dr teologii, dr. nauk historycznych, ksiądz katolicki i honorowy prałat Ojca Świętego Jana Pawła Drugiego